Absenteïsme bij zorgverleners: oorzaken, cijfers en oplossingen voor zorginstellingen

6 minuten leestijd

Om te onthouden:

• Het absenteïsme in de Franse openbare ziekenhuissector blijft 2 tot 3 keer hoger dan in andere economische sectoren.
• Personeelsleden van de openbare ziekenhuissector waren in 2023 gemiddeld 14 dagen afwezig om gezondheidsredenen, tegenover 18,1 dagen in 2022.
• In medisch-sociale instellingen (ESMS) bereikte het absenteïsme 11,5% in 2023, met pieken tot 14,7% in gespecialiseerde opvangtehuizen.
• De belangrijkste oorzaken zijn de werkdruk, burn-out, personeelstekort en te weinig luisteren naar de teams.
• Een preventiebeleid dat arbeidsomstandigheden, continu luisteren en de betrokkenheid van leidinggevenden in de zorg combineert, vermindert het absenteïsme duurzaam.

Absenteïsme bij zorgpersoneel begrijpen: definitie en uitdagingen

Absenteïsme bij zorgpersoneel omvat alle niet-geplande afwezigheden van medisch en paramedisch personeel. Het weegt rechtstreeks op de organisatie van de zorg en op de werkdruk van de teams die wel aanwezig zijn.

Wat verstaan we onder absenteïsme in de zorgsector?

In de zorgsector verwijst absenteïsme naar afwezigheden door gewone ziekte, arbeidsongevallen, langdurig ziekteverlof (in Frankrijk CLM of CLD) en herhaalde kortdurende afwezigheden.

Het verschilt van jaarlijkse vakantie, inhaalrust of moederschapsverlof, die geplande rechten zijn en geen ondergane afwezigheid.

Het absenteïsmecijfer is gebaseerd op de verhouding tussen de vastgestelde afwezigheidsuren en de theoretische werkuren over een bepaalde periode. Het wordt opgevolgd per personeelscategorie en per type afwezigheid om de meest relevante actiehefbomen te bepalen.

De specifieke kenmerken van absenteïsme bij zorgverleners

Absenteïsme bij zorgverleners heeft kenmerken die eigen zijn aan de sector. Het treft in de eerste plaats het verplegend en verzorgend personeel (verpleegkundigen, zorgkundigen, logistiek ziekenhuispersoneel), dat de hoogste cijfers binnen de instellingen laat optekenen, vóór het medisch personeel.

Verschillende structurele factoren verklaren dat:

• een vergrijzend zorgpersoneel, dat vaker langdurig afwezig is (langdurig ziekteverlof, arbeidsongevallen)
• een hoog aandeel vrouwen in het personeelsbestand, een factor die volgens studies van DARES samenhangt met een hoger absenteïsme
• een fysieke en psychologische zwaarte die eigen is aan zorgberoepen en in de meeste andere sectoren ontbreekt
• absenteïsme dat meer samenhangt met de arbeidsomstandigheden dan met persoonlijke redenen

Absenteïsmecijfers bij zorgverleners: kerncijfers en evolutie in 2026

De meest recente beschikbare gegevens geven een nauwkeurig beeld van het absenteïsme in de zorg, in afwachting van de geconsolideerde cijfers voor 2026 die tegen het einde van het jaar worden verwacht.

Absenteïsmestatistieken in de openbare ziekenhuissector

Het absenteïsme in de Franse openbare ziekenhuissector (FPH) blijft structureel 2 tot 3 keer hoger dan in andere sectoren van de economie, en die kloof blijft groeien.

Wat de gemiddelde duur van de afwezigheid betreft, is de recente trend positief: gemiddeld 14 dagen in 2023, tegenover 18,1 dagen in 2022, de sterkste daling van de drie takken van de Franse overheidsdienst.

Kerncijfers per instelling

• AP-HP: absenteïsme gedaald van 8,76% in 2022 naar 7,49% in 2023.
• AP-HM: 10,77% in 2024, na een piek van 12,55% in 2022.
• FPH: de hoogste gemiddelde afwezigheidsduur na de lokale overheidsdienst, ondanks de recente daling.

Vergelijking tussen openbare ziekenhuizen en medisch-sociale instellingen

Medisch-sociale instellingen en diensten (ESMS) vertonen een absenteïsme dat vergelijkbaar is met of zelfs hoger ligt dan dat van openbare ziekenhuizen. Het absenteïsme in ESMS bereikte 13,0% in 2022, om in 2023 terug te vallen tot 11,5%, het niveau van vóór de pandemie.

Dat gemiddelde verbergt grote verschillen naargelang het type instelling: gespecialiseerde opvangtehuizen (MAS) hadden in 2023 een absenteïsme van 14,7%, tegenover 13,5% in gemedicaliseerde opvangtehuizen (FAM) en 11,4% in woonzorgcentra (EHPAD). Die verschillen weerspiegelen verschillen in belasting en werkdruk naargelang de begeleide doelgroep.

Gemiddelde duur van afwezigheden bij zorgprofessionals

De gemiddelde duur van afwezigheden verschilt sterk per personeelscategorie. Historisch gezien is het niet-medisch personeel (verpleegkundigen, zorgkundigen, dienstpersoneel) veel langer afwezig dan het medisch personeel, met een verschil dat naargelang het jaar en de instelling kan oplopen tot het drievoudige.

Die trend naar langere afwezigheden, die al de afgelopen tien jaar wordt vastgesteld, blijft een grote zorg voor het HR-beleid van zorginstellingen, los van de frequentie van de afwezigheden.

Belangrijkste oorzaken van absenteïsme bij zorgpersoneel

De oorzaken van absenteïsme bij zorgverleners zijn multifactorieel: arbeidsomstandigheden, psychosociale risico’s, werkorganisatie en de beschikbaarheid van personeel.

Zware arbeidsomstandigheden en mentale belasting

Chronische onderbezetting in veel ziekenhuis- en medisch-sociale diensten leidt tot een voortdurende verhoging van het werktempo. Elke niet-vervangen afwezigheid verschuift de werklast naar de aanwezige collega’s, wat een vicieuze cirkel van overbelasting en nieuwe afwezigheden creëert.

Bovenop die fysieke belasting komt een zware mentale belasting, door de voortdurende verantwoordelijkheid voor patiënten, het nemen van snelle beslissingen en de herhaalde blootstelling aan emotioneel moeilijke situaties.

Psychosociale risico’s en burn-out

Het voortdurende contact met lijden en ziekte, gecombineerd met een constante tijdsdruk, stelt zorgverleners bloot aan een hoog risico op psychosociale problemen. Burn-out bij verpleegkundigen behoort vandaag tot de belangrijkste oorzaken van langdurige afwezigheid in de sector, naast musculoskeletale aandoeningen.

Kortdurende afwezigheden, die vaak verband houden met psychosociale factoren, nemen op nationaal vlak ook duidelijk toe, een signaal dat ook de zorgsector aanbelangt.

Werkorganisatie en personeelstekort

Bijna alle zorginstellingen hebben vandaag moeite om paramedisch personeel aan te werven, wat voor een permanente druk op de planningen zorgt en het vervangen van afwezigen bemoeilijkt.

Dat tekort leidt concreet tot meer vermoeidheid bij zorgverleners, wat in de overgrote meerderheid van de instellingen wordt vastgesteld, en tot meer overuren, die buiten de universitaire ziekenhuizen bijzonder hoog oplopen.

Impact van onvoldoende vervanging op de teams

Wanneer afwezigheden niet worden vervangen, verschuift de werklast meteen naar de teams die wel aanwezig zijn. Overbelasting leidt tot uitputting, die op haar beurt tot nieuwe afwezigheden leidt.

Gevolgen van absenteïsme voor de kwaliteit van de zorg en de ziekenhuisorganisatie

Naast de rechtstreekse kost heeft absenteïsme bij zorgverleners concrete gevolgen voor de patiëntenzorg en de werking van de instellingen.

Impact op de patiëntenzorg

Het gebrek aan opgeleid personeel op bepaalde posten, een rechtstreeks gevolg van niet-gecompenseerd absenteïsme, brengt de continuïteit en de kwaliteit van de zorg in gevaar. Een beroep doen op personeel dat de dienst niet kent of minder ervaren is, kan ook het risico op fouten verhogen en de wachttijden verlengen.

Financiële kost voor zorginstellingen

Absenteïsme betekent een aanzienlijke financiële kost voor het zorgsysteem. Voor de volledige Franse overheidsdienst komt het absenteïsme overeen met 300.000 tot 350.000 voltijdse banen en kost het de overheid ongeveer 15 miljard euro per jaar, alle takken samen.

Op het niveau van een instelling vertaalt die kost zich onder meer in het inzetten van medische en paramedische uitzendkrachten, die veel duurder zijn dan vast personeel, en in de ziekte-uitkeringen en loondoorbetaling die moeten worden gefinancierd.

Domino-effect op de aanwezige teams

Onbehandeld absenteïsme veroorzaakt een gedocumenteerd domino-effect: de overbelasting van de aanwezige teams verhoogt hun eigen risico op uitputting en dus op toekomstige afwezigheid. Dat mechanisme verklaart waarom absenteïsme, eens het zich heeft vastgezet, zichzelf in stand houdt als er niet wordt ingegrepen op de onderliggende oorzaken in plaats van alleen op de symptomen.

Oplossingen en strategieën om absenteïsme bij zorgverleners aan te pakken

Absenteïsme duurzaam verminderen vraagt een aanpak die arbeidsomstandigheden, preventie van psychosociale risico’s, HR-beheer en datagedreven sturing combineert.

Betere arbeidsomstandigheden en kwaliteit van het werkleven

• Betere planningen en minder opgelegde overuren
• Investeren in materiaal en ergonomie van de werkposten
• Die acties inbedden in een aanpak rond de kwaliteit van het werkleven die door het HR-beleid wordt gedragen

Preventie van psychosociale risico’s en begeleiding van de teams

• Signalen van onwelzijn vroeg herkennen, vóór de afwezigheid
• Regelmatig luisteren naar de zorgteams, als aanvulling op de sociale balans en de jaarlijkse gesprekken
• Zwakke signalen per dienst opsporen, zonder de menselijke begeleiding door leidinggevenden te vervangen

Het personeelsbeheer optimaliseren

• Opvolging per dienst, beroepscategorie en type afwezigheid
• Gerichte corrigerende acties in plaats van uniforme maatregelen

Digitale tools om absenteïsme te meten en te sturen

• Continue opvolging in plaats van een eenmalige jaarlijkse meting
• Stijgende trends vroeg opsporen om de acties bij te sturen
• Absenteïsme-indicatoren koppelen aan het sociale klimaat zoals de teams het ervaren

Veelgestelde vragen over absenteïsme bij zorgverleners

Wat is het gemiddelde absenteïsme in de ziekenhuissector in Frankrijk?

Het absenteïsme in de openbare ziekenhuissector blijft 2 tot 3 keer hoger dan in andere sectoren. Het personeel was er in 2023 gemiddeld 14 dagen afwezig.

In medisch-sociale instellingen bedroeg het globale cijfer datzelfde jaar 11,5%, met verschillen naargelang het type instelling.

Hoe berekent u het absenteïsme in een zorginstelling?

Het cijfer wordt berekend door het aantal afwezigheidsuren te delen door het aantal theoretische werkuren en dat te vermenigvuldigen met 100.

Het is aangeraden die berekening te verfijnen per dienst, beroepscategorie en type afwezigheid om de corrigerende acties gericht in te zetten.

Wat zijn de wettelijke verplichtingen van werkgevers inzake absenteïsme?

In Frankrijk moet de werkgever een medisch onderzoek bij werkhervatting organiseren na een afwezigheid van minstens 30 dagen (arbeidsongeval), 60 dagen (ziekte of ongeval buiten het werk) of na moederschapsverlof.

Dat onderzoek moet uiterlijk 8 dagen na de effectieve werkhervatting plaatsvinden. Zolang het niet heeft plaatsgevonden, blijft de overeenkomst geschorst en kan de afwezigheid de werknemer niet worden verweten.

Hoe betrekt u leidinggevenden in de zorg bij de preventie van absenteïsme?

Leidinggevenden in de zorg spelen een eerstelijnsrol bij het vroeg opsporen van onwelzijn in hun teams.

Hen eenvoudige opvolgingstools geven, hen opleiden om zwakke signalen te herkennen en hen voldoende speelruimte laten, versterkt de doeltreffendheid van het preventiebeleid.